Analiza pierwszego zdania Biblii

Rdz 1,1:

Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię.

Tak wygląda pierwsze zdanie Biblii. Zdanie to zawiera istotne prawdy teologiczne.

Bóg jest jedyny

Przede wszystkim stwierdza się tu, że na początku był Boży akt stworzenia świata. Autor czyni aluzję do mitów kosmogonicznych starożytnego Bliskiego Wschodu. I polemizuje z tymi mitami. Tam mówi się, że świat powstał w wyniku walki bogów (np. Marduka z Tiamat). Natomiast w Rdz 1 nie ma walki, Bóg nie ma przeciwnika. Stwórca jest jeden. W dalszych wersetach widać, z jaką łatwością On działa. Wystarczy jedno słowo, by wszystko powstało – co uwypukla kontrast Biblii i mitu. Bóg nie musi z nikim walczyć o władzę i spierać się o pierwszeństwo. JHWH nie jest jednym z bogów starożytnych – jest Bogiem jedynym.

Meryzm

Para wyrazów „niebo i ziemia” oznacza tu „wszystko” – „cały istniejący świat”. Jest to typowo semicki sposób wyrażania się, figura retoryczna zwana meryzmem. Meryzm polega na wskazaniu dwóch najważniejszych punktów zbioru (często skrajnych), aby wyrazić całość. Np. od syna faraona do syna niewolnicy (Wj 11,5) czy synowie i córki oraz starcy i dzieci (Jl 3,1n) to meryzmy wskazujące na wszystkich ludzi. Alfa i omega, kobieta i mężczyzna czy od wschodu do zachodu słońca – to inne znane biblijne meryzmy.

Meryzm pierwszego wersetu Biblii został wykorzystany przez Jezusa, gdy mówił o zasięgu swej władzy: Dana mi jest wszelka władza na niebie i na ziemi (Mt 28,18). Meryzmu tego użyto także w credo Kościoła: Wierzę w… Stworzyciela nieba i ziemi.

Tytuł i streszczenie

Oba wyrazy („niebo i ziemia”) występują od razu z rodzajnikiem określonym (ha), co nie jest zwyczajnym użyciem rodzajnika w j. hebrajskim. Określenie wyrazów „niebo” i „ziemia” rodzajnikiem w pierwszym wersecie Biblii wskazuje, że jest to tytuł dla całego poematu stwórczego Rdz 1, streszczenie dzieła, a nie pierwsze zdanie w opisie stwarzania. Niebo i ziemia nie są pierwszymi bytami stworzonymi, gdyż ich uczynienie opisują w. 6-10. Pierwsze zdanie Biblii jest zatem resume, podsumowaniem i syntetycznym ujęciem całego opowiadania o stworzeniu świata i dlatego pojawia się tu określony rodzajnikami meryzm wskazujący na całość stworzenia.

Bereszit

Pierwszy wyraz Biblii – bereszit – jest jednocześnie hebrajską nazwą Księgi Rodzaju. Niby dobrany przypadkowo – gdyż zwyczajowo tytuły ksiąg nadawano nie ze względu na treść, ale od pierwszego wyrazu – jest jednak bardzo adekwatną nazwą dla całej księgi. Jest to rzeczywiście jest Księga Początków: opisuje początki świata, człowieka, ludu Biblii, początki grzechu i łaski, pierwsze przymierza Boga z człowiekiem itd. Bereszit mówi nam jeszcze coś ważnego. Wyznacza linearną koncepcję czasu. W religijnych opowiadaniach starożytnego Wschodu kosmogoniczna koncepcja czasu jest cykliczna – tak jak pory roku. Każdego roku można przez odpowiedni rytuał powrócić do illo tempore, „tamtego czasu”, „pra-czasu”, do czasu stwarzania, by odzyskać siłę i kosmiczną równowagę. Krąg czasu w mitach Mezopotamii i Kanaanu (Ugarit) jest zamknięty i mocno związany z przeżywaniem naprzemienności pór roku: suchych i martwych oraz deszczowych i życiodajnych. Tu natomiast spotykamy od początku linearną, a więc chronologiczną koncepcję czasu.

Stworzył…

Bardzo istotny jest użyty tu czasownik bara. Znamienne jest to, że w Biblii odnosi się on tylko do Boga, jedynym podmiotem czynności stwarzania jest Jhwh. Człowiek nie ma mocy stwarzania, sam jest Bożym stworzeniem. Z drugiej strony bara nie łączy się w Biblii z biernikiem materii, z czego można wnioskować, że zawiera ideę stworzenia z niczego – creatio ex nihilo – choć w Rdz 1 mamy ślady pramaterii (bezład, pra-wody).

Elohim

Niektórzy zastanawiają się, czy nie ma śladów politeizmu w gramatycznej formie rzeczownika Elohim, który przecież jest liczbą mnogą (bogowie) od El czy Eloah (Bóg, bóg). W Biblii jednak setki, jeśli nie tysiące razy używa się rzeczownika Elohim na określenie Boga JHWH. Gdyby ów wyraz wyrażał politeizm Izraelitów, to na pewno zostałby przez ortodoksyjnych autorów biblijnych usunięty. A skoro tak się nie stało, to znaczy, że nie widzieli oni w nim nic, co mogłoby wzbudzić wątpliwość, co do jedyności Boga. Co więcej, w czasie gdy monoteizm był już dawno ustalony i praktykowany, określanie Boga jako Elohim cieszyło się wielkim powodzeniem i występuje nawet w miejsce dotychczasowego imienia własnego Jhwh (zob. np. Ps 41 – 81).

To tylko wybrane myśli związane z pierwszym wersetem księgi. Ciekawe, że to pierwsze zdanie Biblii ma dokładnie siedem słów. Siódemka to liczba święta – pełnia Bożej doskonałości. Werset ten stanowi tytuł poematu o stworzeniu świata i niesie istotne prawdy o Bogu i świecie.

Marcin Majewski