Obraz JHWH, jaki wyłania się z kart Biblii, różni się od definicji znanych z katechezy czy wykładów teologii.
W spektaklu Anat Gov „Mój Boże” w reżyserii Andrzeja Seweryna główny bohater – nie kto inny, jak sam Bóg – jest człowiekiem, który przychodzi do psychoterapeutki na konsultację. Ten Bóg ma nie tylko ludzkie wyobrażenie, ale i zupełnie ludzkie problemy: z porywczością, z autozachwytem czy z samotnością. „Pacjent” wyraźnie nie radzi sobie ze swoją neurotycznym charakterem, jednocześnie jest bardzo spragniony… miłości.
Spektakl jest zabawną grą z różnymi biblijnymi obrazami Boga i humorystycznie, acz przenikliwie przekuwa w obraz sceniczny wybrane sceny Pisma świętego: dzieje Adama i Ewy, potopu, wyjścia z Egiptu czy przypadek Hioba. Chciałbym go uczynić punktem wyjścia do refleksji nad biblijnym przedstawieniem Boga. Dlaczego? Dlatego, że obraz Jhwh jaki wyłania się z kart Biblii różni się od definicji, z jakimi stykamy się na katechezie, w kościele czy na wykładzie z filozofii, a bliższy jest obrazowi z komedii Anat Gov.
Bóg Biblii jest bardzo ludzki. Opis biblijny zaczyna się od tego, że Stwórca mówi – choć nie wiadomo do kogo i w jakim języku. Czy autor rzeczywiście uważał, że język istniał zanim powstał człowiek i ludzka mowa? Najwyraźniej tak. Później Bóg patrzy, podziwia, odpoczywa. Ale też i gniewa, złości oraz karze. Jest jak bliskowschodni władca, który troszczy się, ale i grozi. Jak ojciec, który jest wymagający, ale i kocha. Taki Bóg może się mylić. Czasem żałuje tego, co zrobił, innym zaś razem poprawia własne rozkazy. Autorzy biblijni nie maja problemu ze stwierdzeniami, iż Bóg uznał własne dzieło za „niedobre” i je poprawił (Rdz 2,18), że żałował tego, co zrobił (Rdz 6,6), a nawet, że się pomylił i to w tak niebłahej kwestii jak zniszczenie ziemi potopem: Nie będę już więcej złorzeczył ziemi ze względu na ludzi, bo usposobienie człowieka jest złe już od młodości. Przeto już nigdy nie zgładzę wszystkiego, co żyje, jak to uczyniłem (Rdz 8,21). Jhwh stara się naprawić to, co poszło źle, zaś po potopie stwierdza, że w sumie to nic nie dało: usposobienie człowieka nadal jest złe, jak przed potopem.
Bóg Biblii ma – jak się wydaje – jakieś fizyczne wyobrażenie, ma ciało. Stwierdzenie o cielesności Boga może wydać się prowokacyjne – przecież BÓG jest istotą duchową (Pwt 4,10.12.15). Okazuje się jednak, że jest zasadne. I nie chodzi tu o wyrażenia typu „Bóg powiedział” czy „Bóg spojrzał”, które pozornie zakładają Jego cielesność, ale de facto są utartymi konwencjami językowymi mówienia o istocie boskiej. Nie o takie rozumienie Jego cielesności tu chodzi. Badacze stawiając pytanie o ciało Boga, zwracają uwagę na biblijną koncepcję fizycznego ciała, na przekonanie, że Bóg ma jakąś postać czy formę materialną. Choć Dekalog wyraźnie zabrania ludziom czynienia podobizn Jhwh (Wj 20,4), to niekoniecznie jest tak dlatego, że Bóg takiego wyobrażenia nie ma. Jhwh ukazany w tradycjach biblijnych nie stroni od widzialnych reprezentacji. Wielu bohaterów Biblii może poszczycić się tym, że Go widzieli. Pisze o tym wprost Izajasz: ujrzałem Pana siedzącego na wysokim i wyniosłym tronie, a tren Jego szaty wypełniał świątynię (Iz 6,1). Uwaga o szacie jest tu znacząca, oznacza ona bowiem coś okrywającego ciało. Jeszcze bardziej bezpośrednie doświadczenia Boga przeżywa Ezechiel, który ujrzawszy Boga dostrzegł jakby zarys postaci człowieka… Następnie widziałem coś jakby połysk stopu złota ze srebrem, który wyglądał jak ogień wokół niego – ku górze od tego, co wyglądało jak biodra i w dół od tego, co wyglądało jak biodra (Ez 1,26-27). Ciało Boga w doświadczeniu Ezechiela jest podobne do ludzkiego, ale jego substancja jawi się jako ogień. Takich tekstów jest w Biblii więcej. O ile więc materialne podobizny Boga są w Biblii zakazane, o tyle literackie przedstawienia boskiego ciała nie stanowią problemu.
Bóg Biblii cierpi. To wyobrażenie – nie mieszczące się w konwencjonalnych ujęciach filozoficznych i teologicznych, dla których Bóg jest doskonałością pozbawioną wszelkich braków i czystym aktem (actus purus) – jest dla Biblii czymś oczywistym. I nie mówimy tu tylko o cierpieniu Jezusa człowieka, ale o cierpieniu Boga w jego odwiecznej niezmiennej naturze. Zdaniem autorów Biblii Bóg nie tylko jest zdolny do cierpienia, ale faktycznie go doświadcza. Tak, jak doświadcza radości, gniewu czy żalu – rzeczywistych, a nie metaforycznych emocji. Tu wracamy do koncepcji boskiego ciała, jako że emocje są zakorzenione w ciele i nim się identyfikują. Jeśli Bóg aktywnie uczestniczy w historii swojego ludu i jest pośród niego obecny, to współdoświadcza jego losu. Księga Wyjścia powie, że Bóg „poznał” cierpienie swego ludu w niewoli egipskiej (Wj 2,25). Użyty tu czasownik ידע jada oznacza poznać przez doświadczenie, poczuć, przeżyć. Bóg cierpi jako zdradzony małżonek, dla którego Izrael jest niewierną oblubienicą. Obraz ten, wprowadzony do teologii biblijnej przez proroka Ozeasza, często później podejmowano na kartach Pisma świętego. Biblijne ujęcia Boga, który cierpi mogą budzić nasz sprzeciw, gdyż wskazują na słabość Boga. Współczesny karmelitański teolog Thomas Weinandy pisze, że jeśli Bóg cierpi, to nie jest w Jego mocy skuteczne pocieszanie cierpiących i ostateczne wyzwolenie świata ze zła, grzechu i cierpienia. Jakkolwiek jednak teologia rozwiąże palący problem możliwości cierpienia Boga, Bóg Biblii cierpi, Bóg Biblii bywa słaby.
Bóg Biblii nie zawsze był “jedyny”. Wiele tekstów Biblii hebrajskiej nie pasuje do głęboko filozoficznej idei Boga jedynego i lokuje się gdzieś pomiędzy politeizmem a monoteizmem. Badacze nazywają ten etap religii Izraela monolatrią czy monoteizmem względnym – czyli czcią własnego Boga, bez radykalnego zanegowania istnienia bóstw innych narodów. Starożytna pieśń z Księgi Wyjścia zawiera takie m.in. wyznanie: Któż jest pośród bogów równy Tobie, Panie, w blasku świętości, któż Ci jest podobny! (Wj 15,11), zaś niewiele dalej czytamy: Teraz wyznaję, że Pan jest większy niż wszyscy inni bogowie, gdyż w ten sposób ukarał tych, co się nimi pysznili (Wj 18,11). Badacz monoteizmu izraelskiego Mark Smith pisze, że dawne przekonanie, iż monoteizm izraelski sięga czasów Mojżesza, zostało zastąpione przez konsensus o pojawieniu się dyskursu monoteistycznego na przełomie VII i VI wieku przed Chr. Cały szereg monoteistycznych tekstów Biblii – jak: Pan jest Bogiem, a poza Nim nie ma innego (Pwt 4,35) – datowanych jest w tym czasie lub później. Względny monoteizm przebija jeszcze z wypowiedzi św. Pawła: A choćby byli na niebie i na ziemi tak zwani bogowie – jest zresztą mnóstwo takich bogów i panów – dla nas istnieje tylko jeden Bóg (1Kor 8,5). Teksty biblijne – choć zrewidowane pod kątem monoteistycznym – sugerują, że naród wybrany przez część okresu biblijnego był monolatrystą: czcił Jhwh jako swego narodowego Boga, nie zaprzeczając istnieniu Kemosza Moabitów, Milkoma Ammonitów czy Aszura Asyryjczyków. Wręcz uznawał ich istnienie i konkurencyjność. W Ps 95,5 czytamy: Bo wszyscy bogowie pogan są bożkami, a Pan uczynił niebiosa. Ten i podobne teksty nie mówią, jak się zdaje, o nieistnieniu innych bogów, ale o ich znikomym, a wręcz żadnym znaczeniu dla Izraela oraz podrzędności jedynemu Bogu.
Ci, którzy byli ostatnimi redaktorami tekstów biblijnych, mieli wyraźnie monoteistyczną i etyczną perspektywę. I starali się tę perspektywę ukazać w tekstach. W większości im się to udało, czasem jednak w swej redakcji przekazali źródła i cytaty, które z pewnością były pisane z innej, monolatrycznej perspektywy teologicznej. Liczne odkrycia archeologiczne w ziemi świętej – m.in. setki statuetek bóstw znajdowane w domach prywatnych i pałacach niemal każdego okresu biblijnego – potwierdzają, że w Izraelu epoki przed wygnaniem babilońskim kult Baala, Aszery, Szemesza (boga słońca), ofiary z niemowląt czy inne praktyki religijne piętnowane przez proroków reprezentowały normalny kult izraelski, podczas gdy bezwzględny monoteizm był stosunkowo późnym, lecz kluczowym unowocześnieniem.
Jahwe pierwotnie mógł mieć… małżonkę. Świadczą o tym świeże odkrycia archeologiczne z Kuntillet Ajrud czy z Khirbet El-Qom. W pierwszym z miejsc odnaleziono inskrypcję בירכתי אתכם ליהוה שומרון ולאשרתו czyli: „Błogosławię was przez Jhwh z Samarii i jego Aszerę”. Formuła powtarza się w tekstach czterokrotnie. Co ciekawe, pod jedną z inskrypcji znajduje się rycina obrazująca błogosławieństwo. Co na niej widzimy? Parę postaci ludzkich kształtów, które są jednoznacznie oznaczone płciowo: Jhwh jest większy i ma penisa, Aszera jest mniejsza i ma wyraźnie zaznaczone piersi. Jhwh ma głowę w kształcie głowy byka – tak, jak Baal. Oczywiście te wyobrażenia nie pojawiły się w samej Biblii, albo z niej zniknęły na etapie redakcji jerozolimskiej, wskazują jednak na zaskakujące – choć nie dla specjalistów – zbieżności pierwotnej tradycji religijnej Izraela z tradycją otaczającego środowiska, Kanaanu.
Malowidło z Kuntillet Ajrud
Podobną inskrypcję jak w Kuntillet Ajrud – o treści „JHWH z Samarii i jego Aszera” – odnaleziono w Khirbet El-Qom (750-700 przed Chr.). Obie dzieli być może zaledwie kilka dekad. Obie powstały w Izraelu w czasach dawno po Mojżeszu, Dawidzie czy Salomonie. Potwierdzeniem kultu Jhwh z partnerką (Aszerą) jest izraelska świątynia w Aradzie – mieście na południe od Jerozolimy, które od IX do VI w. znajdowało się pod rządami króla Judy. Tu odnaleziono świątynię – bliźniaczą co do struktury z tą z Jerozolimy (znaną tylko z opisu biblijnego): ma dziedziniec, ołtarz, pomieszczenie święte i najświętsze. Odkrycie to wskazuje, że biblijna idea centralizacji kultu w Jerozolimie była bardziej życzeniem, niż faktem; ważniejsze jednak, że w miejscu najświętszym odnaleziono dwa stojące kamienie – większy i mniejszy – a przed nimi dwa ołtarze kadzielne – również większy i mniejszy. Takie stojące kamienie w miejscu najświętszym znajdowano w innych sanktuariach Kanaanu. Symbolizowały bóstwo czczone w tym miejscu. Skąd więc w żydowskiej świątyni w Aradzie dwie stele? Wyraźnie w tym sanktuarium czciło się parę bóstw. Zdaniem znanego konserwatywnego archeologa Williama Devera są to stele Jhwh i Aszery, czego dowodzi w swej książce Did God have a Wife? To, że Izraelici czcili boginię-kobietę, wiadomo także z wykopalisk domostw judejskich, gdzie wielokrotnie odnajdywano figurki kobiece z mocno eksponowanymi piersiami, które badacze identyfikują z boginią (Aszerą lub Asztarte). Niektóre z wizerunków żeńskich bogiń były tak popularne, że liczy się je już w tysiące. Dane biblijne i archeologiczne z jednej strony rywalizują ze sobą – Biblia bardziej pokazuje jak miałoby być, archeologia jak w istocie było. Z drugiej strony dopełniają się: jerozolimski kult Jhwh potrzebował potężnej promocji prorockiej i kapłańskiej (dla człowieka wierzącego działo się to z inspiracji samego Boga), by stał się dominującą formą religii na tamtych terenach.
Te wybrane i niekoniecznie reprezentatywne biblijne portrety Boga mają pokazać, że Jhwh jest bliski człowiekowi i w sumie podobny do niego – tak, jak człowiek jest podobny do Boga (Rdz 1,26). Może właśnie dlatego wyobrażamy sobie Boga na ludzki sposób, bo sami jesteśmy do Niego podobni – a On do nas. Bóg Biblii jest znacznie bardziej ludzki niż boski – w ujęciu boskości w filozofii Boga – i przypomina miejscami bohatera spektaklu Anat Gov, borykającego się z całkiem ludzkimi trudnościami. Można to złożyć na karb kultury starożytnej czy konieczności antropomorfizowania; można też upatrywać w tym istotnych elementów prawdy o Bogu. Ten starożytny portret przejdzie z czasem wyraźną ewolucję, która zmieni się w rewolucję wraz z wprowadzeniem zakazu wyobrażania sobie Jhwh pod jakąkolwiek postacią. Odtąd Bóg Biblii przestanie przypominać inne wyobrażenia bliskowschodnie i przekroczy granice ludzkiego poznania. Taki nowy obraz bezobrazowego Boga będzie zaskoczeniem dla Greków i Rzymian i stanie się inspiracją dla filozofów i teologów wszystkich czasów.
Marcin Majewski
© 2026 Marcin Majewski. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Pytanie o imię Boga jest kluczowym pytaniem. Stąd nic dziwnego, że rozwinęło się wiele tradycji poszukiwania imion...
Apostołowie reagują tak, jakby zupełnie nie słyszeli zapowiedzi Jezusa o Jego zmartwychwstaniu? Dlaczego?...
Dla nas to najbardziej chrześcijańska z modlitw. Tymczasem Ojcze nasz jest modlitwą na wskroś żydowską. Na ...
Pierwsze zdanie Biblii ma zaledwie siedem słów. Mimo to zawiera ogromny ładunek teologicznych treści....
Ewangelie dzieciństwa u Mateusza i Łukasza różnią się co do wielu kwestii - jak to wyjaśnić?...
Obraz JHWH, jaki wyłania się z kart Biblii, różni się od definicji znanych z katechezy czy wykładów teologii....
W Tel Moca - 6 km od centrum Jerozolimy - archeolodzy odkryli świątynię. Co to nam mówi o kulcie w czasach króla Sa...
Rodzina na starożytnym Wschodzie zbudowana była na modelu patriarchalnym. Biblia oddaje to nad wyraz dosadnie....
Aby uzyskać dostęp:
Podaj swój adres e-mail
Wyraź zgodę na kontakt w ramach mojej listy mailingowej
Co zyskasz po zapisie?
Dostęp do niepublikowanych materiałów studyjnych
Informacje o nowych inicjatywach: spotkaniach, wykładach, wycieczkach tematycznych i projektach specjalnych
Starannie przygotowane treści wysyłane tylko wtedy, gdy mam coś naprawdę wartościowego do przekazania
Dbam o Twój komfort:
Zawsze możesz wypisać się z listy mailingowej jednym kliknięciem
Nie wysyłam spamu ani regularnych newsletterów, moje wiadomości są przemyślane i bardzo konkretne
Dołączając, jesteś w gronie osób, które jako pierwsze otrzymują dostęp do ekskluzywnych treści i newsów.
Andrzej Roter says:
Znakomity tekst! Inspirujący do pogłębionej refleksji! Człowiek jest na obraz i podobieństwo Boże, a to jasna i jednoznaczna, tak się wydaje, wskazówka do rozważania nie tylko istoty, sensu i warunków do upodobnienia się człowieka do Stwórcy, ale też rozważania tego, na czym polega podobieństwo dwóch istot duchowych, z których jedna Jest Stwórcą, a druga Jego dziełem, o naturze oddającej obraz Bożej natury. Zatem, z perspektywy człowieka, Bóg pragnie odwiecznie, by człowiek poznał Boga tak, jak On poznał człowieka i jak nieustannie go poznaje. Jakkolwiek do Jezusa, Dobra Boga, spełnionego w Człowieku tak, jak w Bogu, i choć w Ciele, to spełnionego na obraz i podobieństwo Boga, człowiek nie znał Boga w pełni, ale Go rozpoznawał i poznawał. A to proces przez wieki narastającej wiedzy, aż do doświadczenia Boga przez Jezusa i w Jezusie, dające Mu pełnię wiedzy o Bogu. Bo, Jezus spełniał się w wolności Swojej i świadomie Dobrem Boga, aż do przebóstwienia, od przemienienia aż do zmartwychwstania i wniebowstąpienia, do bytowania na obraz i podobieństwo Boże, a zatem aż do udzielania się Duchem. To dopiero jest pełnia wiedzy o Bogu, której nie można zyskać inaczej, jak osobistym doświadczeniem Boga i Jego Dobra.
Marcin Majewski says:
Dziękuję za ciekawą refleksję.
hetmanka says:
Ależ to ciekawe! Dziękuję.
Panie profesorze, proszę poprawić drobne literówki:
1. Bóg ma nie tylko ludzie wyobrażenie, ale i zupełnie ludzie – ludzkie
2. przekłuwa w obraz sceniczny – przekuwa
3. ma penisa – ma (kogo, co) penis
Marcin Majewski says:
Dziękuję 🙂
Beata says:
Bardzo bardzo ciekawe
Wj33 20- Bog majacy rece … says:
20 I znowu rzekł: «Nie będziesz mógł oglądać mojego oblicza, gdyż żaden człowiek nie może oglądać mojego oblicza i pozostać przy życiu». 21 I rzekł jeszcze Pan: «Oto miejsce przy Mnie, stań obok skały. 22 Gdy przechodzić będzie moja chwała, postawię cię w rozpadlinie skały i położę dłoń moją na tobie, aż przejdę. 23 A gdy cofnę dłoń, ujrzysz Mnie z tyłu, lecz oblicza mojego nie ukażę tobie».
…to w koncu biblijny Bog jest Duchem czy jednak ma dlon czyli rece i mozna go bylo zobaczyc „od tylu”…pozdrawiam
Marcin Majewski says:
Bardzo dobre pytanie – o tym właśnie piszę w tekście.
Biblia ukazuje Boga, który najwyraźniej ma jakieś “ciało”, coś, co można zobaczyć, co ma “szatę”, co jaśnieje, co jest podobne do człowieka. Bardzo ciekawe…
sprzecznosci says:
duzo tych sprzecznosci w biblii-od „Bog jest duchem” po jego fizyczny wizerunek w przytaczanych opisach/po latach religijnej indoktrynacji ze cala biblia jest natchniona przez Boga i wszystko co jest tam napisane jest i musi byc prawda nadszedl czas przebudzenia- swiadomego i bardziej krytycznego spojrzenia na pewne fragmenty , z mojego punktu widzenia np: smierc Judasza… bo albo Mt 27:5 Rzuciwszy srebrniki ku przybytkowi, oddalił się, potem poszedł i powiesił się albo Dz 1:18
Za pieniądze, niegodziwie zdobyte, nabył ziemię i spadłszy głową na dół, pękł na pół i wypłynęły wszystkie jego wnętrzności.
wiec albo oddaje srebrniki albo kupuje sobie za to pole; albo sie wiesza albo spada z gory i sie rozrywa…
najwazniejsze to dazyc do poznania prawdy
pozdrawiam Pana profesora i dziekuje za mozliwosc ogladania,czytania i odsluchiwania mega interesujacych wywiadow
Agnies says:
A wg mnie wniosek z tego jest taki, że to nie żaden Bóg stworzył człowieka, ale to ludzie wymyślili sobie Boga. Najpierw różnych bogów, a z czasem tego jednego, najważniejszego. Najpierw był bardzo ludzki, bo prymitywni ludzie straożytności jeszcze słabo mieli mózgi rozwinięte. Z czasem zaczęli kombinować, że Bóg to pownien być ktoś lub coś zupełnie innego od ludzi, jeżeli ma odpowiadać za stworzenie całego wszechświata, sprytnie :-). I ten tekst z początku Biblii: uczyńmy człowieka na nasz obraz i podobieństwo…przecież to oczywiste i logiczne jest, kto to powiedział: Jhwh i jego żona Aszera. I uczynili: mężczyznę na podobieństwo Jhwh i kobietę na podobieństwo bogini Aszery :-D. Rany, jakie religie są głupie, a raczej ogłupiające ludzi. Kościół katolocki potem całą teologię zbudował na tych pierwszych żydowskich kłamstwach z trójjedynym bogiem, bo do cholery czemu tam liczba mnoga jest…no, a to proste jak widać, jak budowa cepa, o matko ubawiłam się czytaniem tego, choć temat bogini Aszery i politeizmu żydowskiego znam, dzięki takim mądrym ludziom, uczciwym jak prof. Łukasz NIesiołowski. Zresztą kk zatoczył krąg, i od kiedy trwa w nim maryjny kult, gdzie matkę Jezusa stawia się prawie że na równi z Jezusem, czyli Bogiem, to powrót do politeistycznego pogaństwa z początków cywilizacji bliskiego wschodu. Zamiast się rozwijać i mądrzeć, religia nas ogłupia i trzyma w jakiś zabobonach, farmazonach i bzdurach o czymś czego nie ma i nigdy nie było.
Jacek says:
Jeśli tyko traktujemy na serio przekaz św. Jana, że Bóg jest Miłością (1J 4,16), to nie możemy traktować Go wyłącznie w kategoriach filozoficznych jako Absolutu w oparciu o “Metafizykę” Arystotelesa itp. koncepcje. W 1Kor 13 św. Paweł opisuje w nieco poetycki sposób jak działa miłość – i okazuje się, że nie może ona istnieć bez emocji, bez wzajemnej komunikacji, bez współodczuwania, bez nieustannego wysiłku rozumienia i akceptacji. Może być porównana do pola fizycznego (grawitacyjnego, elektromagnetycznego , jądrowego….) lub do zwierzęcego instynktu (zaspokojenie głodu, zachowanie gatunku, przywództwo w stadzie…), który w przypadku człowieka przeradza się przeważnie w pożądliwości. A jednak jest kompletnie inna od pożądliwości: nie dąży do zaspokojenia cielesnego, nie szuka posiadania, władzy, ani sławy. Jej istotą jest dawanie siebie jako osoby innej osobie w dążeniu do wzajemnej jedności.
Niestety teologia za bardzo wyobrażała sobie Boga jako człowieka z jego wszystkimi możliwościami (zwłaszcza intelektualnymi) podniesionymi “do n-tej”. To właśnie dlatego Jezus jako doskonały obraz Boga – i doskonały człowiek zarazem – tak nas szokuje. Bo przecież ma ciało, doświadcza różnorakich uczuć (nie wykluczając gniewu!), cierpi i współcierpi ze swoimi bliźnimi, zdarza mu się podejmować fatalne decyzje (takie jak wybór Judasza), demaskuje obce bóstwa w rodzaju Mamony, a w końcu nawet nazywa siebie Oblubieńcem i bierze za żonę Kościół (oczywiście nie pogańską Aszerę!). A zatem zachowuje się tak samo jak Bóg Biblii hebrajskiej opisany w artykule i wyobraża sobie świat (“niebo i ziemię”) jak nieznający filozofii Izraelita.
Właśnie z tego powodu filozoficzne obrazy Boga bywają tak niebezpieczne, ponieważ przesłaniają nam Jego świętość (to znaczy radykalną inność). Owszem, bywają pomocne w wykazywaniu, że wszechświat jaki znamy nie może samoistnie funkcjonować tak jak funkcjonuje i że wydaje się być delikatnie przyciągany do jakiegoś stanu końcowego. Tymczasem najważniejszym zadaniem filozofii powinno być pokazanie, że bez poddania się tajemniczej (ale objawionej w osobie Jezusa!) sile Miłości, która działa w świecie, człowiek nie może być w pełni człowiekiem.
Kelle says:
What’s up to every one, the contents present at
this web page are genuinely awesome for people knowledge,
well, keep up the nice work fellows.
Also visit my web page; Glorion strona kasyna
Maryann says:
Actually no matter if someone doesn’t be aware of
then its up to other visitors that they will assist,
so here it happens.
Also visit my web blog; Energy Casino kasyno online Polska
Nida says:
Yes! Finally someone writes about Casino Lübeck.
Stop by my web site: http://www.casinoluebeckde.com
Lowell says:
Hi there, You have done a great job. I’ll certainly digg it and personally suggest to my friends.
I’m confident they’ll be benefited from this site.
My homepage sg casino sports betting Germany
Dell says:
I really like what you guys tend to be up too. This type of clever work and reporting!
Keep up the terrific works guys I’ve incorporated you guys to my own blogroll.
Review my web page :: spinanga online betting
Kris says:
fantastic issues altogether, you just gained a logo new reader.
What might you recommend in regards to your submit that you just made a few
days ago? Any sure?
Here is my web site :: wincasinowarszawapl.com/
Latia says:
Hello, I want to subscribe for this weblog to get hottest updates, thus where can i do it please
help out.
Feel free to surf to my page; Casino Wrocław online platforma
Allen says:
What’s Happening i am new to this, I stumbled upon this I have discovered It absolutely useful and it has
aided me out loads. I’m hoping to contribute & aid other customers like its helped me.
Great job.
Take a look at my homepage … casinia Germany; https://gspaulscienceofreligion.com/,
Kimberly says:
Usually I do not read article on blogs, however I wish to say
that this write-up very forced me to take a look at
and do so! Your writing style has been amazed me. Thanks, quite great post.
Here is my page; sol casino online games
Ralf says:
excellent points altogether, you just received a new reader.
What would you suggest about your post that you just made some days
ago? Any sure?
Here is my web blog … fuksiarzpl.com
Sherryl says:
Link exchange is nothing else but it is just placing the other person’s webpage link on your page at proper
place and other person will also do similar in support of you.
my website :: Betfury Polska online
Lakesha says:
Nice post. I used to be checking continuously this weblog and I am inspired!
Extremely useful information particularly the last
section 🙂 I maintain such information much. I used to be seeking this particular information for
a long time. Thank you and good luck.
My web blog :: pelican casino betting
Tami says:
I all the time used to read piece of writing
in news papers but now as I am a user of net therefore from now I am using net for articles, thanks to web.
Look into my webpage; Casinos Poland – Warszawa Marriott Polska online
Thorsten says:
With havin so much content and articles do you ever run into any issues of plagorism
or copyright violation? My blog has a lot of completely unique
content I’ve either authored myself or outsourced but it appears a lot of
it is popping it up all over the web without my authorization. Do
you know any techniques to help stop content from being stolen? I’d really appreciate
it.
Have a look at my webpage https://www.pzbukpl.com/
Maurine says:
Amazing! This Ьloɡ looks just like my old one!
It’s on а entіrely different subject but it hаs pretty much the same layout
and desiցn. Wonderful choice of colors!
Also νisit my blog post; fintechbase
Dirk says:
Hi, of course this piece of writing is really good and I have learned lot of things from it
on the topic of blogging. thanks.
Here is my homepage – Betfan-casino Poland
Dale says:
Oh my goodness! Amazing article dude! Thank you, However I am experiencing difficulties with your RSS.
I don’t understand the reason why I can’t join it.
Is there anyone else getting identical RSS issues? Anyone that knows the solution can you kindly respond?
Thanx!!
Feel free to surf to my web page: Betonline-casino Polska
Aisha says:
Genuinely no matter if someone doesn’t understand then its up to other people that they will assist, so here
it takes place.
Look at my website http://www.myempirepl.com
Jayson says:
It is in point of fact a great and useful piece of information. I am satisfied that you simply shared this helpful information with us.
Please stay us informed like this. Thank you for sharing.
Feel free to surf to my site … Betsafe gry hazardowe
Anke says:
Hi there! I know this is somewhat off-topic but I needed to ask.
Does operating a well-established website like yours take a
lot of work? I’m completely new to running a
blog however I do write in my diary every
day. I’d like to start a blog so I can share my personal experience and
feelings Megapari online site.
Please let me know if you have any suggestions or tips for brand new aspiring blog owners.
Thankyou!
Wanda says:
Howdy! I simply wish to give you a big thumbs up for the great information you’ve
got here on this post. I will be returning to your web Casinos Poland – Warszawa Hilton official site for more
soon.
Taren says:
Way cool! Some extremely valid points! I appreciate you penning
this article plus the rest of the website is extremely good.
Feel free to visit my page … http://rabonapolska.com/
Cortney says:
Great post. I used to be checking continuously
this weblog and I am inspired! Very helpful info particularly the final part 🙂 I handle such info much.
I used to be seeking this certain info for a long
time. Thanks and good luck.
Look at my website – Betcris kasyno online Poland
Joie says:
I’m truly enjoying the design and layout of your
site. It’s a very easy on the eyes which makes it much more enjoyable for me to come here and visit more often. Did
you hire out a developer to create your theme? Superb work!
Here is my web page … Hellspin kasyno online Polska
Tiffiny says:
Wonderful website you have here but I was wanting to know if you knew of any forums that cover the same topics discussed here?
I’d really like to be a part of community where I can get suggestions from other knowledgeable people that share the
same interest. If you have any recommendations, please
let me know. Thanks!
Here is my homepage: Marvel Casino zakłady
Belle says:
Hello there! This post could not be written any better! Going through
this article reminds me of my previous roommate! He constantly
kept preaching about this. I most certainly will send this post to him.
Fairly certain he’ll have a very good read. Thank you for
sharing!
Stop by my homepage; https://www.coinsgamepolska.com/
Irwin says:
Hi are using WordPress for your blog platform? I’m new to the blog
world but I’m trying to get started and set up
my own. Do you require any html coding knowledge
to make your own blog? Any help would be really appreciated!
Also visit my site :: Nine Casino platforma bezpieczna
Maybelle says:
I do not even know how I finished up here, however I assumed this post
was good. I don’t recognise who you are however definitely you’re going to a famous
blogger if you aren’t already. Cheers!
My web site http://www.888starzpolska.com
Son says:
I visited various web pages except the audio quality for audio songs present at this web site is actually fabulous.
my website Betters kasyno online Polska
Bertie says:
Oh my goodness! Incredible article dude! Thank you, However I am encountering issues with your RSS.
I don’t understand the reason why I cannot join it.
Is there anybody else having identical RSS problems?
Anyone who knows the solution will you kindly respond? Thanks!!
Also visit my blog; httpss://BigFishOne.com
Adelaide says:
This is my first time pay a visit at here and i am actually
happy to read all at alone place.
Feel free to visit my site :: DudeSpin online casino
Geraldo says:
Wonderful goods from you, man. I have have in mind your stuff previous to and you’re simply too great.
I really like what you’ve received right here, certainly like what you are saying and the way wherein you
assert it. You are making it entertaining and you continue
to care for to stay it smart. I can’t wait to read much more from
you. This is really a terrific web site.
my web blog :: httpss://www.ogrodzpasja.com
Michal says:
You really make it seem so easy with your presentation but I find this
topic to be really something that I think I would never understand.
It seems too complex and very broad for me.
I’m looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!
My website – http://22betplaypl.com
Graig says:
Hi! I’ve been reading your site for a while now and finally got the courage to go ahead and give
you a shout out from Huffman Texas! Just wanted to say keep up the good
job!
Here is my webpage Casinos Poland – Kraków kasyno Polska online
Edgardo says:
Today, while I was at work, my sister stole my apple ipad and tested to see
if it can survive a 40 foot drop, just so she
can be a youtube sensation. My iPad is now destroyed and she has
83 views. I know this is totally off topic but I had to share it with someone!
Feel free to visit my page :: https://ivibetpolska.com
Ivory says:
Incredible points. Great arguments. Keep up the good spirit.
Also visit my web page; Betsson strona zaufana
Lena says:
It is not my first time to pay a quick visit this web site, i am
visiting this web site dailly and obtain good data from here
daily.
Feel free to surf to my web page Mostbet kasyno online Polska
Bruce says:
It is not my first time to pay a quick visit
this web page, i am visiting this site dailly and get pleasant information from here daily.
Review my homepage … http://www.osrodekpomocygliwice.com
Roscoe says:
Pretty portion of content. I just stumbled upon your weblog and in accession capital to say that
I get actually enjoyed account your weblog posts. Anyway I’ll be subscribing for your augment and
even I fulfillment you get admission to constantly fast.
Look into my site :: Spinbetter online Polska
Cecile says:
I want to to thank you for this wonderful read!! I
definitely enjoyed every bit of it. I have you book-marked to look at new things
you post…
Check out my web-site; https://www.gobet-poland.com
Iona says:
It’s perfect time to make a few plans for the longer term and
it’s time to be happy. I have learn this submit and if I may just I wish to recommend you some
fascinating issues or advice. Perhaps you could write subsequent articles referring to this
article. I want to learn more issues approximately it!
Also visit my web site; https://SaigonEverything.com
Tandy says:
Great post. I will be facing many of these issues as well..
Have a look at my web-site https://wazambawinpl.com
Isidro says:
I read this paragraph completely about the comparison of hottest and preceding technologies, it’s awesome article.
Here is my web site … https://gambinopolska.com
Leandro says:
Hi, I think your web site may be having browser compatibility problems.
Whenever I look at your blog in Safari, it looks fine however when opening in Internet Explorer, it has some overlapping issues.
I just wanted to give you a quick heads up! Besides that, fantastic blog!
my homepage; http://www.energyvippl.com
Jessika says:
Good day I am so grateful I found your blog, I really
found you by error, while I was searching on Yahoo for something else, Anyways I am here
now and would just like to say thank you for a marvelous post and a all round thrilling blog (I also love the theme/design), I don’t have time to
read it all at the moment but I have book-marked it and also included
your RSS feeds, so when I have time I will be back to read more, Please
do keep up the superb job.
Also visit my web page https://etotoonlinepl.com
Muriel says:
I loved as much as you will receive carried out right here.
The sketch is attractive, your authored material stylish.
nonetheless, you command get bought an edginess over that you wish be delivering the following.
unwell unquestionably come further formerly again since
exactly the same nearly a lot often inside case you shield this increase.
My website – https://scoredpolska.com
Karol says:
Appreciating the dedication you put into your website and detailed information you
present. It’s awesome to come across a blog every once in a
while that isn’t the same out of date rehashed material.
Wonderful read! I’ve saved your site and I’m adding your RSS feeds to my Google account.
my site https://vipluckpolska.com
Kareem says:
Greetings, I do believe your website may be having internet browser compatibility problems.
Whenever I look at your site in Safari, it looks fine but when opening in Internet Explorer, it’s got some overlapping issues.
I simply wanted to give you a quick heads up!
Apart from that, wonderful site!
Feel free to visit my website https://hitnspinpoland.com
Russel says:
Howdy! This post couldn’t be written much better! Reading
through this article reminds me of my previous roommate!
He always kept talking about this. I am going to
send this information to him. Fairly certain he’ll have a very good read.
Thank you for sharing!
My blog post; https://burancasinopl.com
Kendrick says:
Fantastic web site. A lot of useful information here.
I am sending it to some buddies ans additionally sharing in delicious.
And obviously, thank you in your sweat!
my website; https://betfanwinpl.com
Eugene says:
We’re a group of volunteers and starting a brand
new scheme in our community. Your website provided us
with valuable information to work on. You have done a formidable process and our whole community will likely be thankful to you.
Review my web blog; cryptoleopolska.com
Carlota says:
Having read this I believed it was rather enlightening.
I appreciate you taking the time and energy to put this information together.
I once again find myself spending way too much time both reading and posting comments.
But so what, it was still worthwhile!
My homepage; https://fireballpolska.com
Tania says:
I’m really enjoying the design and layout of your site.
It’s a very easy on the eyes which makes it much more enjoyable for
me to come here and visit more often. Did you hire out a designer to
create your theme? Outstanding work!
Stop by my page :: https://lsbetpolska.com
Elizabeth says:
For most recent information you have to go to see internet and on web I
found this web site as a most excellent site for newest updates.
my blog post – https://superbet-poland.com/login-superbet/
Lora says:
whoah this weblog is excellent i really like reading your posts.
Stay up the good work! You realize, a lot of individuals are hunting around for this info, you
could aid them greatly.
Have a look at my homepage https://efortunapoland.com
Darren says:
My partner and I stumbled over here by a different website and thought I should
check things out. I like what I see so now i am following you.
Look forward to going over your web page for a second time.
Here is my web blog … EFortuna online casino
Bebe says:
Attractive section of content. I just stumbled upon your website and in accession capital to assert that I get actually enjoyed account your
blog posts. Anyway I will be subscribing to your feeds and even I achievement you access consistently rapidly.
My page – PZBuk online Poland
Genia says:
I used to be able to find good information from your
blog posts.
Also visit my web-site https://lvbetonlinepl.com
Stewart says:
Right here is the perfect website for everyone who wants to find out about this topic.
You know so much its almost tough to argue with you (not that
I actually would want to…HaHa). You definitely put a
new spin on a topic which has been written about for years.
Great stuff, just wonderful!
Feel free to visit my blog – https://betterspoland.com
Brian says:
There’s definately a lot to find out about this topic.
I really like all the points you made.
My homepage :: https://lvbetpoland.com
Jessie says:
Now I am going away to do my breakfast, after having my breakfast coming again to read other news.
Feel free to visit my web-site – https://crossbetpoland.com
Josh says:
It is in reality a nice and helpful piece of information. I’m happy that you
shared this helpful information with us. Please keep us up to
date like this. Thank you for sharing.
Feel free to visit my webpage; https://vinylpl.com
Selene says:
Hi there just wanted to give you a quick heads up and let you know a few of the pictures aren’t loading properly.
I’m not sure why but I think its a linking issue.
I’ve tried it in two different internet browsers and both
show the same results.
Feel free to visit my web blog – https://betfanpoland.com
Lilly says:
What’s up, all the time i used to check webpage posts here in the early hours in the break of day, since i enjoy to find out more and more.
My web blog … https://pzbukpoland.com
Brayden says:
Heya! I understand this is somewhat off-topic but I needed to
ask. Does running a well-established website like yours take a
massive amount work? I am brand new to writing a blog but I do write in my diary everyday.
I’d like to start a blog so I can easily share my personal
experience and feelings online. Please let me know if you have any kind of recommendations or tips for new aspiring bloggers.
Thankyou!
Also visit my website :: https://888starz-com.pl
Lilian says:
Having read this I thought it was extremely informative.
I appreciate you spending some time and effort to put this short article together.
I once again find myself spending a significant amount
of time both reading and posting comments. But so what, it was still worthwhile!
Also visit my webpage – https://bettersgamepl.com
Saundra says:
hello there and thank you for your information –
I have definitely picked up anything new from right here.
I did however expertise several technical points using this site, since I experienced to reload the website many times previous to I could get it to load
correctly. I had been wondering if your hosting is OK?
Not that I am complaining, but slow loading instances times
will sometimes affect your placement in google and can damage your
high-quality score if advertising and marketing with Adwords.
Well I’m adding this RSS to my email and can look out for much more of your respective
intriguing content. Ensure that you update this
again soon.
Feel free to visit my blog post graj HitnSpin Poland
Donnell says:
Hmm it looks like your site ate my first comment (it was super
long) so I guess I’ll just sum it up what I wrote and
say, I’m thoroughly enjoying your blog. I too am an aspiring blog blogger but I’m still
new to the whole thing. Do you have any recommendations for rookie blog writers?
I’d genuinely appreciate it.
Here is my web-site; https://energygamepl.com
Terri says:
Hello, I do think your web site could be having web browser compatibility
problems. Whenever I look at your site in Safari,
it looks fine however, if opening in Internet Explorer, it’s got some overlapping issues.
I just wanted to provide you with a quick heads up! Aside from that, wonderful
website!
Here is my blog post: https://crossbetpl.com
Rena says:
This page really has all of the information I needed concerning
this subject and didn’t know who to ask.
Also visit my site: https://etotopoland.com
Twila says:
It is perfect time to make a few plans for the long run and it is time to be happy.
I’ve learn this publish and if I may just I wish to recommend you some interesting things or tips.
Maybe you could write subsequent articles relating to this
article. I desire to read more things approximately it!
Have a look at my blog post :: http://www.royalcasino-poland.com/
Hildegarde says:
Hello my loved one! I wish to say that this article is amazing, nice written and
include almost all important infos. I would like to look extra posts like this .
Also visit my site: https://vinylpoland.com
Lewis says:
What i do not understood is actually how you’re no longer
really a lot more well-favored than you might be
now. You’re very intelligent. You know therefore significantly in terms of this topic, made me individually
imagine it from a lot of various angles. Its like women and men aren’t involved unless it is one thing to accomplish with Woman gaga!
Your own stuffs nice. At all times deal with it up!
Here is my blog post :: https://nvcasino-poland.net/kod-promocyjny-nv-casino/
Tracy says:
Greetings from Ohio! I’m bored at work so I decided to browse your site on my iphone
during lunch break. I love the information you provide here and can’t wait to take a look when I get home.
I’m shocked at how quick your blog loaded on my cell phone ..
I’m not even using WIFI, just 3G .. Anyhow, excellent
site!
Here is my blog; https://royalcasinoonlinepl.com
Rosalind says:
I love your blog.. very nice colors & theme. Did you design this website yourself
or did you hire someone to do it for you? Plz answer back as I’m
looking to design my own blog and would like to find out where u got this from.
kudos
Look at my blog post http://www.pl-byfundusz.com
Chandra says:
I all the time used to study post in news papers but now as I am a user of
internet thus from now I am using net for articles, thanks to web.
Feel free to visit my web page; Bizzo Casino zakłady sportowe Polska
Mose says:
Interesting blog! Is your theme custom made or did you
download it from somewhere? A theme like yours with a few simple adjustements would really make my blog stand out.
Please let me know where you got your design. Thank you
Feel free to visit my web site :: httpss://betx-poland.com/
Bertha says:
Hey there! I know this is kinda off topic but I was wondering which blog platform
are you using for this site? I’m getting sick and tired of WordPress because I’ve had issues with hackers and I’m looking at alternatives for
another platform. I would be great if you could point me in the direction of a good platform.
Feel free to surf to my web site :: Mr Bet kasyno online Poland
Colin says:
I’ve been exploring for a little for any high quality articles or blog posts
on this sort of house . Exploring in Yahoo I finally stumbled upon this site.
Reading this info So i am happy to express that I’ve a very good uncanny feeling I discovered exactly
what I needed. I most for sure will make sure to do not fail to remember this site and give it a look regularly.
my web site :: https://bisoncasino-poland.com/bonus-bison-casino/
Melanie says:
Wow, that’s what I was looking for, what a stuff! present here at this webpage, thanks admin of
this web page.
Also visit my blog post; http://www.mitracucisofa.com/
Riley says:
I am extremely impressed with your writing skills as
well as with the layout on your blog. Is this a paid
theme or did you customize it yourself? Either way keep up the nice quality
writing, it’s rare to see a great blog like this one nowadays.
My web-site :: http://www.lemoncasino-poland.net/login-lemoncasino/
Emma says:
What’s Happening i’m new to this, I stumbled upon this I’ve discovered It positively helpful and
it has aided me out loads. I am hoping to contribute & help other users like its helped
me. Good job.
Here is my site; vox-casino-poland.com/login-vox-casino/
Leora says:
Hi i am kavin, its my first occasion to commenting anywhere, when i read this
piece of writing i thought i could also make comment due to this brilliant article.
Review my web blog FTMO Funding
Tricia says:
Someone essentially lend a hand to make seriously posts
I might state. That is the very first time I frequented your web page
and up to now? I amazed with the research you made to
make this actual submit extraordinary. Wonderful task!
my web-site: httpss://www.vegascasino-poland.com/
Sherri says:
I relish, result in I discovered exactly what I was having a look for.
You’ve ended my four day long hunt! God Bless you
man. Have a great day. Bye
My web page; Lark Funding Finansowany
Kaylee says:
I really like your blog.. very nice colors & theme.
Did you create this website yourself or did
you hire someone to do it for you? Plz answer back as
I’m looking to design my own blog and would like to find out where u got this from.
thanks
Also visit my web site … http://www.pozyczki-prywatne.com/
Rigoberto says:
I’m extremely pleased to uncover this great site.
I need to to thank you for your time for this wonderful read!!
I definitely savored every part of it and i also have you book-marked to see new information on your web site.
Feel free to surf to my web page :: https://shufflecasinowinpl.com