Biblia o rodzinie

Autorami Biblii są, jak się powszechnie uważa, sami mężczyźni. Nawet teksty o kobietach są pisane z męskiej perspektywy. Bóg Biblii jest zdecydowanie płci męskiej.

W świecie patriarchatu

Kobieta w rodzinie i społeczeństwie jest podporządkowana mężczyznom. Pewne teksty biblijne odzwierciedlają status żony jako własności męża, nie wyłączając Dekalogu: Nie pożądaj żony bliźniego swego, ani żadnej (innej) rzeczy, która jego jest. Żona zwracała się do męża: ba’al (pan, właściciel) i była pozbawiona wielu praw przysługujących mężczyźnie.

Te patriarchalne uwarunkowania ciążą na obrazie biblijnych rodzin. Klan i rodzina izraelska skupiają się na mężczyznach, zwłaszcza na ojcu rodziny i synu pierworodnym. Mężczyzna był centrum rodziny, a żona jego partnerką w zapewnieniu kontynuacji rodu. Wychodząc za mąż była zobowiązana do pomnożenia rodu mężczyzny. To jego życie i jego imię miało być kontynuowane w potomkach, czemu służyć miała m.in. bigamia (dwużeństwo) w przypadku niepłodności pierwszej żony. Radość z narodzin syna była dużo większa niż z narodzin córki – m.in. ze względów rodowych i materialnych. Liczne tego przykłady znajdujemy w historii patriarchów i innych bohaterów Biblii.

W Piśmie świętym znajdziemy też wiele pięknych tekstów, które obalają obowiązujący model patriarchalny. Świeżości dostarczają poematy o stworzeniu człowieka, historie Debory, Judyty czy Estery, obraz oblubienicy z Pnp czy podejście Jezusa do kobiet. Tym niemniej, generalny obraz rodziny biblijnej oglądany z perspektywy współczesnego czytelnika, to obraz męskoscentralizowany i opresyjny wobec kobiety.

Trudno oczekiwać, że chrześcijanin będzie naśladował rodziny biblijne w akceptacji poligamii, preferowaniu jednego dziecka nad inne, poślubianiu wdowy po zmarłym bracie, aranżowaniu małżeństw czy przyznawaniu prawa do rozwodu tylko jednej ze stron. Teksty nowotestamentalne, które stawiają patriarchów jako wzór do naśladowania (Rz 4,1-25 czy Hbr 11,8-22) skupiają się na ich wierze, a nie na ich wątpliwych moralnie uczynkach czy praktykowanych przez nich modelach społecznych.

Jak traktować biblijny patriarchalizm?

Po pierwsze, trzeba zauważyć różnicę, gdy Biblia opisuje rodziny izraelskie oraz gdy naucza o Bożym planie wobec rodziny. To są dwa różne obrazy. Np. stan faktyczny dopuszczał bigamię, wzięcie nałożnicy, rozwód, a nawet ofiarowanie dziecka na śmierć bóstwu czy innym ludziom. Natomiast prorocy i mędrcy Izraela potępiali i zwalczali takie praktyki. Warto to rozróżnienie zapamiętać, gdyż działa ono w każdej sytuacji, w której próbujemy wyciągać z Biblii wnioski moralne: Pismo Święte z jednej strony opisuje starożytne historie, które naznaczone są silnym piętnem kultury i czasu. Z drugiej strony naucza, jaka jest Boża perspektywa na dane wydarzenie czy instytucję, wychodząc niejednokrotnie poza uwarunkowania kultury i czasu. Na teksty biblijne trzeba patrzyć nie jak na czysto boski przekaz, ale jak na owoc współpracy łaski z naturą, gdzie czynnik ludzki zostawia niezatarte piętno.

Nie należy bronić niemoralnych czynów bohaterów Biblii. Jako przykład niech posłuży historia rodziny Lota, którego odwiedza w Sodomie dwóch gości (Rdz 19). Lot, aby ich ochronić przed mieszkańcami, którzy chcą przybyszy pohańbić współżyciem z nimi, woli oddać swoje dwie nastoletnie córki na zgwałcenie, a może i zabicie. Podobna historia z dramatycznym finałem opisana jest w Sdz 19. Owszem, w celu objaśnienia tych tekstów trzeba przytoczyć zwyczaj prostytucji gościnnej poświadczony na Wschodzie (oddawanie gościowi tego, co najlepsze, łącznie z żoną czy córką) oraz silnie zakorzenione wschodnie prawo gościnności, które nakazywało chronić gościa jak osobę najważniejszą. Ale nie należy bronić tych tekstów za wszelką cenę, np. porównując je do sceny ofiarowania Izaaka, gdzie Lot, drugi Abraham, szlachetnie oddał to, co miał najcenniejszego. Takie interpretacje, spotykane w prelekcjach i komentarzach biblijnych, budzą zrozumiały sprzeciw dzisiejszych czytelników, próbują bowiem usprawiedliwiać niemoralne czynów bohaterów Biblii ze względu na to, że… są bohaterami Biblii. Biblia opisuje człowieka takiego jakim jest: w najwspanialszych momentach, w których wznosi się na wyżyny człowieczeństwa, i w najmroczniejszych podłościach, do których jest zdolny. Pismo Święte ma niewiele modeli moralności, za to bardzo wiele luster ludzkiej tożsamości, w których możemy zobaczyć nasze słabostki i cnoty w nowym świetle.

Warto spojrzeć na każdy tekst od strony teologicznej – jaką prawdę o człowieku i o Bogu chce nam on przekazać – zanim zaczniemy wyciągać ewentualne wnioski moralne i życiowe. Często traktujemy Biblię, jak podręcznik savoir vivre’u, który spadł z nieba, a nie jako historię spotkań Boga i człowieka zrelacjonowaną przez tego drugiego. Biblia, rozumiana jako głos Boga, jest raczej świadectwem, jak człowiek ten głos zrozumiał i zapisał.

Czego zatem uczy Biblia o rodzinie?

Choć Pismo Święte poświęca niewiele miejsca szczegółowym rozważaniom nt. rodziny, biblijne społeczeństwo jest zorientowane na rodzinę. Już początek rozważań o człowieku dokonuje się z perspektywy małżeńskiej i rodzinnej. Opisy stworzenia umieszczają człowieka w kontekście relacyjnym względem rodziny: stworzył ich mężczyzną i kobietą… nie jest dobrze, aby mężczyzna był sam… opuści człowiek ojca i matkę i połączy się ze swoją żoną… Także pierwsze z przykazań Dekalogu na temat relacji z bliźnimi to nakaz czci ojca i matki, podkreślający prymat rodziny w relacjach społecznych. W rodzinie będą przebiegać historie niemal wszystkich bohaterów Biblii (z wyjątkami takimi jak postać proroka Eliasza czy mędrca Koheleta). Wiele ksiąg opartych jest w całości na historii jednej konkretnej rodziny (Rt, Tb, Est, Hi, Pnp, 1-2 Mch). Gdybyśmy wycięli rodzinę z Biblii, bardzo niewiele by w niej zostało.

Biblijne rodziny mogą stanowić inspirację, ale z wyżej przywołanym zastrzeżeniem, że patriarchalny model rodziny nie jest normatywny dla dzisiejszego społeczeństwa. Problemem jest nie tylko dzielący nas dystans czasowy i kulturowy, ale fakt, że nowożytny Zachód i starożytny Wschód mają dwa różne sposoby definiowania pokrewieństwa i społecznej tożsamości. Biblijne terminy tłumaczone jako „rodzina” nie są ekwiwalentne (równoznaczne). Pojęcia bet ‘aw (hebr. dom ojca) czy oikos (gr. domostwo, dom, rodzina) nie są tożsame z modelem rodziny znanym czytelnikowi XXI wieku. Dla przykładu do biblijnej rodziny zaliczani byli słudzy, osoby zmarłe oraz dobra materialne, jak zwierzęta i rzeczy. Inne były też stosunki horyzontalne-poziome (tych, którzy mieszkają pod jednym dachem wobec tych, który łączą więzy krwi) oraz wertykalne-pionowe (tych, którzy zmarli i tych, którzy mają nadejść). Nie da się zatem prosto przełożyć nomadyczno-klanowego, grecko-miejskiego czy rzymsko-imperialnego modelu rodziny na współczesny wariant postmodernistyczny i zinformatyzowany.

Pismo Święte stanowi bezcenne źródło inspiracji w dyskusji nad współczesnymi wyzwaniami rodziny, ale trzeba być ostrożnym w aplikowaniu go dosłownie i wprost. Biblijnych inspiracji w dyskusji o rodzinie należy szukać na wyższych, bardziej abstrakcyjnych poziomach analizy familijnych struktur i zachowań oraz w normatywnym nauczaniu Nowego Testamentu.

Marcin Majewski