Sensacyjne odkrycie z Jerozolimy

W Tel Moca, jakieś 6 km od Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie archeolodzy odkryli… świątynię. Funkcjonowała ona w X i IX w p.n.e., a więc równolegle ze Świątynią Jerozolimską (której potwierdzeń archeologicznych nie mamy, ale jej istnienie w tamtym okresie jest prawdopodobne).

W kampanii archeologicznej z 2012 roku, kontynuowanej w latach 2019–2020 archeolodzy odsłonili monumentalny kompleks świątynny z czasów monarchii judzkiej. Brzmi jak herezja wobec biblijnego obrazu „jedynej” świątyni JHWH zbudowanej przez Salomona? A jednak. Stanowisko Tel Moca ujawnia świątynię z epoki żelaza IIA, a więc z czasów zaraz po Salomonie. I pod nosem Jerozolimy.

Dlaczego to tak ważne odkrycie?

Bo świątynia w Moca działała równolegle z Świątynią Jerozolimską (zakładamy, że ta już funkcjonowała). Innymi słowy: centralizacja kultu JHWH w jednej świątyni w Jerozolimie postrzegana jest jako coś oczywistego od początku, czyli do budowy świątyni przez Salomona. Tymczasem okazuje się, że posiadanie tylko jednej świątyni JHWH – tej w Jerozolimie – to późniejszy program polityczno-religijny. Wprowadzono go dwa lub trzy stulecia później (za króla Ezechiasza? za Jozjasza?). Badacze projektu mówią wprost: odkrycia w Tel Moca dostarczają dowodów na istnienie świątyń w całym Królestwie Judy, zanim późne reformy religijne scentralizowały praktyki rytualne w Świątyni Jerozolimskiej. To znakomicie tłumaczy późniejszą ostrą retorykę biblijną przeciw tzw. “wyżynom”, czyli innym miejscom kultycznym: była to realna konkurencja.

Co tam naprawdę znaleziono?

Plan świątyni jest „książkowy” dla Bliskiego Wschodu:
1) dziedziniec z ołtarzami/ofiarnymi stołami
2) sala główna
3) sanktuarium ze stelami (macewami) i bogatym zespołem naczyń kultowych oraz figurek.
To pierwszy tak dobrze rozpoznany kompleks świątynny w samym sercu Judy – i to w świetnie udokumentowanych kontekstach. Datowanie: późny X – wczesny IX w. p.n.e.

Co to zmienia w lekturze Biblii?

Teksty o usuwaniu świątyń i kultów konkurujących z Jerozolimą przez królów Ezechiasza i Jozjasza (2 Krl 18; 23) czytamy teraz mniej czarno-biało, bardziej historycznie. Tel Moca to nie „ciekawostka”, lecz twardy dowód, że u progu monarchii judzkiej funkcjonowały tu więcej niż jedna świątynia – a więc i religia starożytnego Izraela była bogatsza i bardziej złożona, niż to czasem rysuje prosta lektura późnych redakcji biblijnych.

ŚWIĄTYNIA w Tel Moca:

Szerzej zobacz:

• Raport naukowy z planem i zespołem zabytków: Shua Kisilevitz, „The Iron IIA Judahite Temple at Tel Moza”, Tel Aviv 42 (2015) 147–164.
• Raporty wykopaliskowe IAA: Ḥadashot Arkheologiyot (2014; 2020 – odsłonięcie całości kompleksu).
• Komunikat Tel Aviv Uniwersity o znaczeniu odkrycia dla obrazu centralizacji kultu.
• Artykuł polskiej archeolożki, dr Ewy Ronowskiej: Stanowisko archeologiczne Tel Moẓa w Judzie
• Zdjęcie: by Natritmeyer – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=79002756